Architektura mazurska
Chałupa z początku XIX wieku
Tradycyjna zabudowa wiejska składała się przede wszystkim z kościoła z wieżą posadowionego w centrum wsi, karczmy, folwarku oraz regularnej kępy drzew na wzniesieniu gdzie znajdował się cmentarz. Typowymi obiektami w mazurskich wsiach były także budynki kuźni, wiatraka, remizy strażackiej, młyna i szkoły.
Cechy wyróżniające budownictwo mazurskie to przede wszystkim:
- • Budynki drewniane w rzucie prostokątnym,
- • Chaty drewniane na planie krzyża
- • Zabudowa z czerwonej cegły z dachami krytymi dachówką,
- • Dach dwuspadzisty,
- • Ściany wykonane z dobrego materiału,
- • Drzwi wejściowe znajdują się w ścianie dłuższej,
- • Zdobnictwo jest oszczędne.
Zdobione były drzwi, szczyty i okienne obramienia. Nowsze budynki mieszkalne często wyposażone są w ganki.
Przed wiekami mazurskie chaty budowano na zrąb. Szczyty domów modelowano za pomocą układu desek. Szkielet był z belek a ściany okładano deskami. Dach kryto trzciną, słomą lub gontem. Krokwie ozdabiano np. głową końską. Okiennice ozdabiane były wycięciami. Domy budowano z podcieniem. Jednym z charakterystycznych elementów budownictwa wiejskiego była tzw. ciemna kuchnia. Cechą charakterystyczną mazurskiej zagrody chłopskiej było oddzielne położenie budynku mieszkalnego od zabudowań gospodarczych. Jedynie w biedniejszych zagrodach stawiano jeden budynek mieszkalno-inwentarski.
Mazurskie wsie miały kształt ulicówek – położonych wzdłuż drogi, rzeki, rzadziej kształty owalne – gdy chałupy budowano wokół np. kościoła lub stawu.
W II połowie XIX wieku budownictwo murowane zaczęło wypierać drewniane. Powstawały charakterystyczne budynki mieszkalne i użytkowe z czerwonej cegły. Za panowania gaulaitera Ericha Kocha w latach 30 XX wieku masowo powstawały charakterystyczne kochówki – niewielkie, parterowe domki pokryte tynkiem z dwuspadzistym dachem o charakterystycznej linii z lekko wklęsłymi bokami.
